تدبر ماشینی

  امروزه استفاده از رایانه در رشته­های مختلف تحول ایجاد کرده و انجام بسیاری از امور را تسهیل و انجام بسیاری از امور را امکان­پذیر کرده است و جای انسان را در بسیاری از حوزه­ها و فعالیت­ها گرفته است و تلاش­ می­شود که در بسیاری از حوزه­های دیگر هم جای انسان را بگیرد. چنانچه علم هوش مصنوعی و یادگیری ماشینی داعیه­دار این مهم می­باشد.

  پژوهش­های قرآنی نیز از این قاعده مستثنی نبوده است. امروزه به کمک رایانه‌، ابزارهای قدرتمندی جهت جستجوی وا‍ژه­ها و ترکیبات مختلف کلمات قرآنی وجود دارد که امر یافتن آیات با کلیدواژه­های مشخص را تسهیل می­کند و نقش کتاب معجم المفهرس را بخوبی و بهتر ایفا می­نماید. لکن به غیر از ابزار کمکی " جستجوی کلمات قرآنی " ، ابزار کمکی دیگری توسط فعالان این حوزه ارائه نشده است که کار تفسیر و تدبر قرآنی را برای مفسران قرآنی تسهیل نماید. از این­رو در این نوشته سعی می­شود پیرامون ابزار کمک تفسیری (به غیر از جستجوی کلمات و واژه­ها)، که در امر تدبر و تفسیر قرآنی مفید به نظر می­رسد، توضیح داده شود.

  باشد که علاقمندان به فعالیت­های قرآنی و مخاطبان الهی در تدبر آیات قرآن و کاوشگران غرائب قرآنی و فعالان حوزه­ی هوش مصنوعی ^[1] ، یادگیری ماشینی ^[2] و کامپیوتر به بسط و پیاده­سازی آن همت گمارند.

  الف) هدف 

 ابزار کمکی جهت تدبر قرآنی (پس از جستجوی الفاظ ^[3] )

  ب) سابقه فعالیت

  مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)  ^[4] با تولید نرم­افزار جامع التفاسیر نور، دکتر بهروز مینایی ^[5] با فعالیت در ترجمه ماشینی قرآن کریم، دکتر محمود شکراللهی­فر ^[6] با تولید قاعده­مند برچسب صرفی پیکره متنی قرآن (مبین)، مهندس صبوریان  ^[7] با تولید نرم­افزار قرآنی ذکر، علی مدرس همدانی با نگارش قرآن 11 سطری و نشان دادن تقارن در حروف و کلمات و عبارات قرآن، محمد خامه گر در نظریه پردازی ساختار هندسی سوره های قرآن، مهدی بازرگان در سیر تحول قرآن (موضوعی و لفظی)، عبدالعلی بازرگان در نظم قرآن، متدولوژی تدبر در قرآن، حروف مقطعه در قرآن، علی صفایی حائری (عین صاد) در روش برداشت از قرآن و غیره را می­توان جزو کسانی دانست که سعی کرده­اند با رویکردی جدید به تدبر در قرآن بپردازند. همچنین فعالیت­های دکتر رشاد خلیفه ^[8] در بررسی اعجاز عددی قرآن با بررسی فراوانی کلمات و حروف در متن قرآن، شولی­وینتنر ^[9]  در برچسب­دهی صرفی ماشینی قرآن ^[10] بکمک جدول نگاشت فرهنگ لغات ^[11] ، نصرحامد ابوزید (در بررسی معنای متن قرآن) و غیره را می­توان جزو فعالیت­های بین­المللی انجام شده در این حوزه دانست. البته باید به این نکته اشاره کرد که غالبا این رویکرد نوین مورد استقبال جامعه دینی قرار نگرفته است که شاید دلیل آن تداعی شدن این نوع پژوهش با سایر تفکرات بعضا اشتباه محققان باشد، که باعث شده تصویر ذهنی مناسبی از این رویکرد در ذهن متدینین وجود نداشته باشد.

  ج) پیکره متنی قرآن 

  از ملزومات پیاده­سازی الگوریتم­های کمک تفسیری قرآن، وجود یک پیکره­ی متنی ^[12] قرآن با واحد معنادار مناسب و برچسب زنی ^[13] حداقل مورد نیاز خواهد بود. واحد معنادار می­تواند از کلمات قرآنی تا کوچکترین واحد معنادار باشد. برچسب زنی با تعیین موقعیت مکانی واژه (شماره سوره، شماره آیه، ترتیب کلمه و غیره)، برچسب گذاری صرفی (اسم، فعل، حرف، ریشه و غیره)، برچسب­گذاری نحوی (فاعل، مفعول، مضاف الیه و غیره)، برچسب­زنی ائمه علیهم السلام بر آیات و سوره­ها و غیره باشد.

  د) نظریه­پردازی

  جهت نظریه­پردازی پیرامون ابزار کمک تفسیر قرآنی، بررسی مناط ائمه علیهم السلام در تفسیر و توضیح آیات قرآنی ^[14] و روش مفسرین در تفسیر قرآن از یک سو و از سوی دیگر بررسی الگوریتم­های متن­کاوی ^[15] ارائه شده در علم کاوش متون که امروزه با توجه به انفجار اطلاعات و شبکه جهانی وب گسترش زیادی پیدا کرده است، بسیار راهگشا خواهد بود. نتیجه نظریه­پردازی، تعریف برچسب جدید برای پیکره متنی قرآن، معرفی ابزار کمک تفسیری و الگوریتم پیاده­سازی آن و تهیه خوراک اطلاعاتی لازم جهت یادگیری مناط تفسیری ائمه علیهم السلام و مفسرین خواهد بود. که لازمه آن مطالعات تفسیری و قرآنی و علمی (متن­کاوی) می­باشد.

  ه) پیاده­سازی

  پیاده­سازی ابزار کمک تفسیری، با پیاده­سازی الگوریتم ابزار کمک تفسیری، بصری­سازی ^[16] مناسب نتایج آن، برچسب­زنی ماشینی (مبتنی بر قاعده ^[17] ، مبتنی بر جدول نگاشت ^[18] ) یا غیرماشینی جدید بر پیکره متنی قرآن و تولید سخنگوی ^[19] ماشینی قرآنی خواهد بود که لازمه آن تسلط بر برنامه­نویسی کامپیوتری می­باشد.

  و) پیشنهادات

  انجام پروژه­های ذیل، در چارچوب نظریه تدبر ماشینی به هدف تولید ابزار کمک تفسیری قرآنی پیشنهاد می­شود.

• تهیه و تکمیل پیکره متنی جامع قرآن با برچسب­های مکانی، صرفی، نحوی، حدیثی و غیره
• جستجوی موضوعی مبتنی بر قاعده
• بصری سازی مکانی واژه­ها و برچسب­های مشابه
• محاسبه چگالی فراوانی واژه­ها و برچسب­های مشابه، بصورت مکانی، سوره­ای و غیره
• استخراج ماشینی کلمات کلیدی آیات قرآنی
• استخراج ماشینی نقشه مفهومی مجموعه آیات قرآنی
• تعریف و استخراج بردار ویژگی آیات قرآن
• تعریف و استخراج شاخص شباهت آیات قرآن و تعیین میزان شباهت آیات قرآن به یکدیگر
• استخراج و نمایش نظم و تقارن موجود در حروف، کلمات و عبارات قرآنی (همانند قرآن 11 سطری)

  شروان عطایی

1/9/86

  [1] Artificial Intelligence: AI

  [2] Machine learning

  [3] After search

  [4] www. noorsoft.org

  [5] عضو هیئت علمی دانشکده مهندسی کامپیوتر دانشگاه علم و صنعت ایران، معاون فنی شورای عالی اطلاع­رسانی سازمان مدیریت و برنامه­ریزی

  [6] عضو هیئت علمی دانشکده مهندسی کامپیوتر موسسه آموزش عالی نبی اکرم، تبریز

  [7] http://siahe.com/zekr

  [8] Rashad Khalifa

  [9] Shuly Wintner

  [10] http://cl.haifa.ac.il/projects/quran/index.shtml

  [11] lexical mapping table

  [12] corpus

  [13] tagging

  [14] با رجوع به تفاسیر روایی همچون نورالثقلین و غیره

  [15] text mining

  [16] visualization

  [17] rule based

  [18] mapping table

  [19] chatter